Bir Avrupa projesi için inşaat asansörü satın alıyor, kiralıyor veya ithal ediyorsanız, “tasarım gereği güvenli” ifadesinin o asansör için ne anlama geldiğini tanımlayan belge EN 12159'dur. Aynı zamanda satın almada en çok yanlış anlaşılan referanslardan biridir. Bir tedarikçinin broşüründe “EN 12159” yazması; hangi baskı, hangi model ve arkasında hangi kanıtın olduğunu bilmedikçe size çok az şey söyler.
Bu rehber, standardın neyi kapsadığını, AB makine mevzuatına nasıl oturduğunu (20 Ocak 2027'den itibaren uygulanacak Makine Tüzüğü (AB) 2023/1230 dahil), çevresinde hangi diğer standartların bulunduğunu ve bir alıcının hangi belgeleri istemesi gerektiğini açıklıyor.
Kısaca
- EN 12159 = Builders hoists for persons and materials with vertically guided cages (dikey kılavuzlu kabinli, insan ve malzeme taşıyan inşaat asansörleri).
- Güncel baskı, EN 12159:2012'nin yerini alan EN 12159:2024'tür.
- Uyumlaştırılmış bir ürün standardıdır: ona uyulması, AB makine mevzuatının ilgili temel gerekliliklerine uygunluk karinesi sağlar.
- Tasarım ve imalatı kapsar. Kullanım, muayene ve operatör kuralları ulusaldır (ör. Birleşik Krallık'ta LOLER, Almanya'da BetrSichV, Türkiye'de periyodik kontrol kuralları).
EN 12159 neyi kapsar, neyi kapsamaz
Kapsam dahilinde: insan veya insan ve malzeme taşıyan, geçici olarak kurulan, motorlu inşaat asansörleri; kabin kılavuzlu olmalı ve dikey olarak ya da dikeyle en fazla 15° açı yapan bir hat boyunca hareket etmelidir. Kabin kremayer-pinyon, tamburlu tel halat veya açılır (makaslı) bağlantı mekanizmasıyla taşınabilir.
Kapsam dışında (başka standartlarca kapsanır):
| Ekipman | Standart |
|---|---|
| Yalnızca yük taşıyan inşaat asansörleri | EN 12158-1 / EN 12158-2 |
| Kalıcı insan ve yük asansörleri | EN 81 serisi |
| Mast tırmanmalı çalışma platformları | EN 1495 |
| Asılı erişim ekipmanları (sepetler) | EN 1808 |
| Vinçlere asılan çalışma sepetleri | EN 12159 kapsamında değil |
Bu ayrım uygulamada önemlidir. Bir “yük asansörü”, kabini yeterince büyük diye yasal olarak insan taşıyamaz. Geçici bir inşaat asansörü de kalıcı bina asansörü olarak kendiliğinden uygun hale gelmez.
EN 12159:2024 ile neler değişti
CEN revize edilmiş standardı Haziran 2024'te onayladı ve standart 2012 baskısının yerini aldı. Ardından ulusal kabuller geldi (örneğin Almanya'da DIN EN 12159:2024-11 ve İsveç'te SS-EN 12159:2024). Revizyon çalışması standardı güncel teknolojiyle uyumlu hale getirdi; standart artık asansör kurulumunu, kat kapıları ve bunların çerçeveleri dahil, daha açık biçimde ele alıyor.
Alıcılar için anlamı: bir asansörün AT tip inceleme sertifikasının ve Uygunluk Beyanının hangi baskıya atıf yaptığını sorun. 2012 baskısına göre tasarlanmış ve sertifikalandırılmış bir asansör, yalnızca daha yeni bir baskı var diye uygunsuz hale gelmez. Piyasaya arz edilmiş makineler, bir standart her revize edildiğinde yeniden sertifikalandırılmaz. Ancak yeni satın almalar ve ihaleler için tedarikçinin 2024 değişikliklerini nasıl ele aldığını sormak makuldür.
EN 12159'un AB makine mevzuatındaki yeri
Makine Direktifi 2006/42/AT (19 Ocak 2027'ye kadar)
İnşaat asansörleri makinedir. 2006/42/AT sayılı Direktif kapsamında, 3 m'den yüksek bir dikey mesafeden düşme tehlikesi bulunan, insanları veya insanları ve yükleri kaldırmaya yönelik cihazlar, yüksek riskli makinelerin listesi olan Ek IV'te yer alır. Bu makineler için imalatçı, CE işaretini iliştirmeden önce genellikle bir Onaylanmış Kuruluşu, örneğin bir AT tip incelemesi yoluyla, sürece dahil eder.
Makine Tüzüğü (AB) 2023/1230 (20 Ocak 2027'den itibaren)
Tüzük, Direktifin yerini alır ve 20 Ocak 2027'den itibaren tüm Üye Devletlerde doğrudan uygulanır. Asansör kullanıcıları için önemli noktalar şunlardır:
- Bu tarihten itibaren AB pazarına arz edilen makineler Tüzüğün gerekliliklerini karşılamalıdır.
- Yüksek riskli makineler listesi ve uygunluk değerlendirme yolları yeniden düzenlenmiştir (Tüzüğün Ek I'i). İnsan kaldıran ekipman imalatçılarının uygulanacak yolu teyit etmesi gerekir.
- Talimatlar dijital olarak sağlanabilir; talep edilmesi halinde basılı bir kopya da verilir.
- EN 12159 gibi uyumlaştırılmış standartlar, Tüzük kapsamında atıf yapıldıktan sonra uygunluğu göstermenin ana yolu olmaya devam eder.
Elektrik tarafında geçerli diğer AB mevzuatı
- EMC Direktifi 2014/30/AB: kumanda sistemi ve tahriklerin elektromanyetik uyumluluğu.
- Alçak gerilim güvenlik hedefleri: makineler için makine mevzuatının temel gereklilikleri aracılığıyla karşılanır.
Türkiye'de Makine Direktifi, Makine Emniyeti Yönetmeliği olarak iç hukuka aktarılmıştır; AB'ye ihracat yapan Türk imalatçılarının aynı CE çerçevesinde çalışmasının nedeni budur.
EN 12159'un yanında yer alan standartlar
EN 12159 bir “C tipi” ürün standardıdır. Belirli konular için genel makine emniyeti standartlarına atıf yapar. Örneğin SM-GTP-101 Yük ve Personel Asansörü şu standartlara göre tasarlanmıştır:
| Standart | Tip | Konu |
|---|---|---|
| EN 12159 | C | İnsan ve malzeme taşıyan inşaat asansörleri |
| EN ISO 12100 | A | Genel ilkeler: risk değerlendirmesi ve risk azaltma |
| EN ISO 13849-1 | B | Kumanda sistemlerinin emniyetle ilgili parçaları |
| EN ISO 13850 | B | Acil durdurma fonksiyonu |
| EN ISO 13854 | B | Vücut bölümlerinin ezilmesini önlemek için asgari boşluklar |
| EN ISO 14120 | B | Koruyucular: sabit ve hareketli |
| EN 60204-1 | B | Makinelerin elektrik donanımı: genel gereklilikler |
| EN 60204-32 | B | Elektrik donanımı: kaldırma makineleri için gereklilikler |
| ISO 9001 | — | İmalatçının kalite yönetim sistemi |
A tipi = temel güvenlik kavramları; B tipi = genel güvenlik yönleri veya donanımlar; C tipi = belirli makine tipi.
EN 12159 donanım açısından ne anlama gelir
Bir standart, makine üzerinde görülene kadar soyut kalır. EN 12159'a göre tasarlanmış bir asansörde beklemeniz gereken özellikler şunlardır. Her birini İnşaat asansörü güvenlik donanımları yazımızda açıklıyoruz.
- Kabini mast üzerinde durduran bağımsız bir aşırı hız emniyet tertibatı.
- Enerji kesildiğinde otomatik olarak devreye giren frenler ve bir acil indirme imkânı.
- Kabin aşırı yüklendiğinde hareketi engelleyen aşırı yük algılama.
- Kilitli kabin ve yer istasyonu kapıları.
- Hareket sınırlarında limit ve son limit şalterleri.
- Kabinin kılavuzlardan çıkmaması ve kremayer kavramasını kaybetmemesi için mekanik tutucular.
- Tabanda tamponlar.
- Çalışma ve montaj için tanımlı rüzgâr sınırları.
- Montaj, ankrajlama, test, kullanım, muayene ve demontajı kapsayan talimatlar.
Satın almadan, kiralamadan veya ithal etmeden önce istenecek belgeler
| Belge | Neyi kontrol etmeli |
|---|---|
| AB/AT Uygunluk Beyanı | Tam modeli (ve seri no.), mevzuatı ve uyumlaştırılmış standartları baskılarıyla birlikte belirtir |
| AT tip inceleme sertifikası | Bir Onaylanmış Kuruluş tarafından düzenlenmiş olmalı, bu modeli kapsamalı ve geçerli olmalıdır. Başka bir modele ait sertifika kanıt değildir |
| CE işareti ve bilgi etiketi | Makine üzerinde: model, seri no., beyan yükü, yıl, imalatçı |
| Kullanma kılavuzu | Kullanıldığı ülkenin dilinde; montaj, ankrajlama, test, işletme, bakım ve demontajı kapsar |
| Yerleşim / temel / ankraj dokümantasyonu | Projeye özel; binanız için temel yüklerini ve ankraj konumlarını teyit eder |
| Devreye alma ve yük testi kaydı | Şantiyenizde montajdan sonra, ilk kullanımdan önce |
| Kalite sistemi sertifikası | ör. imalatçı firma için ISO 9001 |
SEKLIFT sertifikalarını Sertifikalar sayfasında yayımlar. Örneğin SM-GTP-101, 2006/42/AT sayılı Direktif kapsamında EN 12159:2012'ye göre düzenlenmiş CAC-M-0001-3 numaralı AT tip inceleme sertifikasına sahiptir (Onaylanmış Kuruluş 2828, 29 Haziran 2027'ye kadar geçerli); şirket ise ISO 9001:2015 sertifikalıdır. Bir alıcının görmeyi beklemesi gereken de budur: adı belirtilmiş bir model, bir sertifika numarası, baskısıyla birlikte standart, Onaylanmış Kuruluş numarası ve bir geçerlilik tarihi. CE Uygunluk Beyanı ve kullanma kılavuzu (TR/EN) her makineyle birlikte teslim edilir.
EN 12159 tasarımla ilgilidir. Kullanım ve muayene ulusal düzeydedir.
CE işaretli bir asansörün de çalıştığı ülkenin kurallarına göre kurulması, muayene edilmesi ve kullanılması gerekir:
- Birleşik Krallık: LOLER 1998. İnsan kaldıran ekipmanın kurulumdan sonra ve en az 6 ayda bir kapsamlı muayeneden geçmesi gerekir. Bkz. HSE kılavuzu.
- Almanya: Almanya'da inşaat asansörü muayenesi yazımıza bakın.
- Türkiye: bkz. Türkiye'de inşaat asansörü periyodik kontrolü.
- Brezilya: NR-18'in kendine özgü asansör gereklilikleri vardır; bkz. kremayer-pinyonlu asansörler ve NR-18.
- Amerika Birleşik Devletleri: referans EN 12159 değildir. OSHA 29 CFR 1926.552 ve ANSI A10.4 geçerlidir. Tek başına CE işareti ABD mevzuatına uygunluğu kanıtlamaz.
Sıkça Sorulan Sorular
EN 12159 nedir?
Dikey kılavuzlu kabinli, insan ve malzeme taşıyan inşaat asansörleri için Avrupa uyumlaştırılmış standardıdır. İnsan taşıyan geçici inşaat asansörleri için tasarım ve imalat güvenlik gerekliliklerini belirler.
EN 12159:2012 hâlâ geçerli mi?
2012 baskısının yerini EN 12159:2024 almıştır. 2012 baskısına göre tasarlanıp piyasaya arz edilmiş asansörler kendiliğinden uygunsuz hale gelmez; ancak alıcılar sertifikaların hangi baskıya atıf yaptığını kontrol etmelidir.
EN 12159 yalnızca yük taşıyan asansörler için de geçerli mi?
Hayır. Yalnızca yük taşıyan inşaat asansörleri EN 12158-1 ve EN 12158-2 kapsamındadır.
Ocak 2027'de inşaat asansörleri için ne değişiyor?
AB Makine Tüzüğü (AB) 2023/1230, 20 Ocak 2027'den itibaren piyasaya arz edilen makineler için Makine Direktifi 2006/42/AT'nin yerini alır. CE işaretlemesi yeni yasal dayanakla devam eder.
CE işareti, bir asansörün dünyanın her yerinde kullanılabileceği anlamına mı gelir?
Hayır. CE işareti AB mevzuatına uygunluğu gösterir. Diğer pazarların kendi kuralları vardır; örneğin ABD'de OSHA ve ANSI, Brezilya'da NR-18; bunlara ulusal muayene gereklilikleri de eklenir.
Bize kurulum ülkesini, bina yüksekliğini ve yükü bildirin. Sunduğumuz konfigürasyon için hangi dokümantasyon paketinin geçerli olduğunu teyit edelim.
Dokümantasyon isteyin →Kaynaklar
- EUR-Lex, Makinelere ilişkin 2006/42/AT sayılı Direktif (Ek IV).
- EUR-Lex, Makinelere ilişkin (AB) 2023/1230 sayılı Tüzük (Md. 54; orijinal metinde 14 Ocak 2027 yazar, bir düzeltme ile 20 Ocak 2027 olarak düzeltilmiştir).
- Avrupa Komisyonu, Makineler: Tüzük (AB) 2023/1230 (20 Ocak 2027'den itibaren zorunlu olarak uygulanır).
- EU-OSHA, Tüzük (AB) 2023/1230: makineler.
- Avrupa Komisyonu, Uyumlaştırılmış standartlar: Makineler.
- SIS, SS-EN 12159:2024 kaydı; DIN Media, DIN EN 12159:2024-11.
- EUR-Lex, 2014/30/AB sayılı Direktif (EMC).
- HSE, LOLER.
- OSHA, 29 CFR 1926.552.
